✍️एस.आचार्य,काठमाडौँ

पछिल्लो समय नेपालको राष्ट्रिय राजनीति र आर्थिक वृत्तमा एउटा गम्भीर बहसले प्रवेश पाएको छ— नेपाली र भारतीय रुपैयाँबीचको स्थिर विनिमय दर (Fixed Pegging) परिवर्तन गर्ने प्रयास। विशेष गरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र त्यसका आर्थिक रणनीतिज्ञ डा. स्वर्णिम वाग्लेको नाम जोडेर यो विषय अहिले चर्चाको शिखरमा छ। दशकौँदेखि कायम रहेको १०० भारतीय रुपैयाँ बराबर १६० नेपाली रुपैयाँ को स्थिर दरलाई खुला बजार (Floating Rate) मा लैजाने वा पुनरावलोकन गर्ने कुराले सर्वसाधारणमा ठुलो चासो र त्रास दुवै पैदा गरेको छ। के छ अहिलेको अवस्था? नेपालको कुल वैदेशिक व्यापारको ६० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा भारतसँग निर्भर छ। दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि इन्धन र कच्चा पदार्थसम्म भारतबाटै आयात हुन्छ। यस्तो अवस्थामा १६० को स्थिर दरले नेपाली बजारलाई एक किसिमको मूल्य स्थिरता दिएको विज्ञहरूको तर्क छ। परिवर्तनले निम्त्याउन सक्ने जोखिमहरू यदि हालको स्थिर विनिमय दरलाई हटाइयो वा विचलित गरियो भने निम्न गम्भीर असरहरू पर्न सक्ने देखिएको छ: * महँगीको सुनामी: यदि बजारले दर निर्धारण गर्दा भारतीय १०० रुपैयाँको मूल्य १८० वा २०० सम्म पुग्यो भने, भारतबाट आयात हुने हरेक सामानको मूल्य ह्वात्तै बढ्नेछ। * आर्थिक अस्थिरता: उत्पादनमूलक क्षेत्र कमजोर भएको र आयातमुखी अर्थतन्त्र भएको नेपालमा मुद्राको अवमूल्यनले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठुलो दबाब सिर्जना गर्नेछ। * जनताको क्रयशक्तिमा ह्रास: नेपाली रुपैयाँ कमजोर हुनु भनेको आम नागरिकको खरिद गर्ने क्षमता घट्नु हो, जसले गरिबी अझ बढाउन सक्छ। "सुधारका लागि पहिले देशको उत्पादन बढ्नुपर्छ र आयात प्रतिस्थापन हुनुपर्छ। आधारभूत संरचना तयार नगरी विनिमय दर चलाउनु आत्मघाती हुन सक्छ।" - आर्थिक विश्लेषकहरूको मत तयारी बिनाको कदम खतराको घण्टी कुनै पनि देशको मुद्राको शक्ति त्यस देशको उत्पादन र निर्यात क्षमतामा निर्भर गर्छ। नेपालले आफ्नो निर्यात बढाउन नसकेको वर्तमान अवस्थामा विनिमय दर परिवर्तन गर्दा भारतीय १०० को नेपाली २५० सम्म पुग्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ। यसलाई कतिपयले 'आर्थिक सुधार' नभई 'सर्वनाशको बाटो' भएको टिप्पणी गरेका छन्। अहिलेको आवश्यकता विनिमय दरमा खेल्ने भन्दा पनि स्वदेशी उत्पादन वृद्धि गरी आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु नै हो।