काठमाडौँ । नेपाली समाज अहिले एउटा यस्तो गहिरो मनोवैज्ञानिक खाडलमा छ, जहाँ उसको आस्था र व्यवहारबीच कुनै तालमेल देखिँदैन। एकातिर 'हिन्दु राष्ट्र' को तीव्र चाहना छ, तर अर्कोतिर मतदानको बाकसमा तिनै दलको वर्चस्व छ जसले धर्मनिरपेक्षताको जग हालेका थिए। एक युवा विचारकको यो विश्लेषणले नेपाली समाजको वर्तमान राजनीतिक र धार्मिक चित्रणलाई नग्न रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। १. इमाडोलदेखि पोखरासम्मको त्यो 'विचित्र' संयोग समाजमा यस्ता पात्रहरूको कमी छैन जो घाँटीमा जनै र निधारमा तिलक त लगाउँछन्, तर झण्डा 'माओवादी' को बोक्छन्। लेखकले इमाडोलको एउटा घटना स्मरण गर्दै भन्छन्, "पश्चिमतिरका बाहुन केटाहरू कट्टर हिन्दुवादी रहेछन्, तर पार्टी चाहिँ माओवादी! कुरा मिल्दैन, झन्डै हातहालाहालको स्थिति पुग्छ।" त्यस्तै, पोखराका तिलक-चन्दनधारी र लट्टा पाल्ने बाहुन हुन् वा शास्त्रका कुरा गर्ने शिक्षित युवतीहरू, सबैको साझा समस्या एउटै देखिएको छ— आफ्नो मौलिक पहिचान भन्दा पार्टीगत स्वार्थलाई माथि राख्नु। २. चेतनाको 'हिजडापन': किन बिकिरहेको छ नेपालीको विवेक? लेखकले नेपाली समाजको चेतनालाई 'हिजडा चेतना' को संज्ञा दिएका छन्। यसका केही प्रमुख कारणहरू यस प्रकार छन्: * पार्टी नै सर्वोपरी: कांग्रेसीलाई कांग्रेस नै ठूलो, एमालेलाई एमाले नै ठूलो। धर्म र सभ्यता केवल कुराकानीमा सीमित छन्। * प्रलोभनको राजनीति: एक बोरा चामल वा सामान्य प्रेम सम्बन्धका लागि आफ्नो पुस्तौनी धर्म र संस्कार त्याग्न तयार हुने मानसिकता। * आयातित ज्ञानको दबाब: पश्चिमा वा बाह्य जगतबाट आएका विचार (आयातित ज्ञान सत्ता) ले गर्दा नेपालीहरूले आफ्नै रैथाने ज्ञानलाई भुल्दै गएका छन्। "रैथाने ज्ञान सत्ता विस्थापित भएर आयातित ज्ञान सत्ता हाबी भएपछि समाज यस्तो दोधारे चरित्रको हुन्छ। मान्छेले आफ्नो जाति र धर्मभन्दा पार्टीलाई ठूलो मान्छ।" ३. दलीय दासता कि सांस्कृतिक आत्महत्या? नेपालका प्रमुख दलहरू (कांग्रेस, एमाले, माओवादी वा नयाँ भनिएका शक्ति) लाई भोट हाल्ने 'हिन्दु' हरूले आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हानिरहेको लेखकको तर्क छ। मौलिक सभ्यता विरोधी नेतालाई भोट हाल्नु भनेको आफ्नै पहिचानको हत्या गर्नु सरह भएको उनी बताउँछन्। निष्कर्ष: समाधान के त? नेपाली समाज अहिले 'मरिरहेको' अवस्थामा छ। यसलाई पुनः जीवित तुल्याउने हो भने 'रैथाने ज्ञान सत्ता' को स्थापना अनिवार्य छ। जबसम्म नेपालीले आफ्नो सभ्यता र धर्मलाई पार्टीभन्दा माथि राख्दैनन्, तबसम्म यो विरोधाभासपूर्ण र दोधारे चरित्रले समाजलाई गन्तव्यहीन बनाइरहने निश्चित छ।