माघ २, २०८२
@सुनिल सिंह काठमाडौँ
थारू समुदायको पहिचान र जीवनदर्शनसँग गहिरोसँग गाँसिएको माघी पर्व आज आफ्नै मूल अर्थ गुमाउने जोखिममा परेको छ। परम्परागत रूपमा माघीको पहिलो दिन घरमूलीहरूले घरको आर्थिक अवस्था, आगामी वर्षको योजना, खर्च–आम्दानी, ऋण–दायित्व र सम्भावित बाधा हटाउन गरिने धार्मिक–सांस्कृतिक कर्मबारे सामूहिक सल्लाह गर्ने चलन थियो। यो दिनलाई थारू समाजले घरको बजेट बनाउने, जीवन व्यवस्थापन तय गर्ने र सामुदायिक एकता मजबुत बनाउने निर्णायक अवसरका रूपमा लिँदै आएको थियो।तर पछिल्ला वर्षहरूमा यो परम्परा क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएको स्थानीय अगुवाहरू बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार, सामाजिक परिवर्तनसँगै धार्मिक रूपान्तरणको बढ्दो प्रभावका कारण माघीको सांस्कृतिक सार कमजोर बन्दै गएको छ।
घरको योजना होइन, धर्म परिवर्तनको सन्देश?थारू बहुल क्षेत्रका कतिपय स्थानमा घर वा सामुदायिक भवन निर्माणको सट्टा चर्च निर्माण प्राथमिकतामा पर्न थालेको र माघी जस्ता सांस्कृतिक अवसरमा धर्म परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्ने गतिविधि बढ्दै गएको गुनासो सुनिन थालेका छन्। यसले परम्परागत सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक अभ्यास र सामुदायिक निर्णय प्रक्रियामा प्रत्यक्ष असर पारेको स्थानीयहरूको भनाइ छ।
“पहिले माघी हाम्रो समाजको ‘वार्षिक योजना सभा’ जस्तै हुन्थ्यो,” दाङका एक थारू समाजसेवी भन्छन्, “अब त्यो दिन रमाइलो र खानपानमै सीमित हुँदैछ, गहिरो सामाजिक छलफल हराउँदै गएको छ।”
संस्कृति, आस्था र अधिकारबीचको सन्तुलननेपालको संविधानले धर्म स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ। तर विज्ञहरूका अनुसार, धर्म परिवर्तनका नाममा कुनै समुदायको मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामाजिक संरचनामाथि दबाब पर्नु गम्भीर विषय हो। संस्कृति विज्ञ डा. एकराज चौधरी भन्छन्, “माघी केवल पर्व होइन, थारू समाजको शासन प्रणाली, अर्थतन्त्र र सामूहिक निर्णयको आधार हो। यो कमजोर हुनु भनेको पहिचान कमजोर हुनु हो।”
युवा पुस्ताको भूमिका निर्णायकयुवा पुस्ता आधुनिकतासँगै नयाँ सोच बोकेर अघि बढिरहेको बेला परम्परा र पहिचान जोगाउने जिम्मेवारी झन् चुनौतीपूर्ण बनेको छ। थारू अगुवाहरूले माघीलाई केवल उत्सवको रूपमा होइन, सांस्कृतिक शिक्षा, आर्थिक साक्षरता र सामुदायिक संवादको प्लेटफर्मका रूपमा पुनर्जीवित गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
निष्कर्षमाघीको आत्मा जोगाउनु भनेको थारू समुदायको इतिहास, संस्कार र सामाजिक न्यायको रक्षा गर्नु हो। विकास, परिवर्तन र धार्मिक स्वतन्त्रता आवश्यक छन्, तर परम्पराको मर्म नबुझी गरिने हस्तक्षेपले सांस्कृतिक क्षति पुर्याउने खतरा उत्तिकै गम्भीर छ। अब प्रश्न उठेको छ—माघी केवल पर्वका रूपमा बाँच्छ कि थारू समुदायको जीवनदर्शनका रूपमा पुनः स्थापित हुन्छ?
