बैशाख ४, २०८३
ऋषिकेश/वाराणसी। विश्वका अधिकांश नदीहरूको पानी केही दिन एउटै भाँडोमा राख्दा त्यसमा दुर्गन्ध आउने वा किरा पर्ने समस्या देखिन्छ। तर, हिमालयको काखबाट बग्ने गंगा नदीको हकमा भने यो लागू हुँदैन। शताब्दीयौंदेखि आस्थाको केन्द्र बनेको गंगाको पानी वर्षौंसम्म राख्दा पनि यसको शुद्धता र ताजगी कायम रहनुमा केवल धार्मिक विश्वास मात्र छैन, यसका पछाडि लुकेका वैज्ञानिक तथ्यहरू झनै रोचक छन्।
वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरे अनुसार गंगाको पानीमा 'ब्याक्टेरियोफेज' (Bacteriophage) नामक विशेष सूक्ष्मजीवहरू पाइन्छन्। यी सूक्ष्मजीवहरूले पानीलाई प्रदूषित बनाउने र दुर्गन्ध फैलाउने हानिकारक ब्याक्टेरियाहरूलाई खाएर नष्ट गरिदिन्छन्। यसले पानीमा एक प्रकारको प्राकृतिक 'फिल्टर'को काम गर्छ, जसलाई विज्ञानको भाषामा 'स्व-विशुद्धीकरण' (Self-purification) क्षमता भनिन्छ।
पानीको गुणस्तर मापन गर्ने प्रमुख आधार 'डिजल्भ्ड अक्सिजन' (Dissolved Oxygen) हो। गंगा नदीको धेरैजसो भागमा अक्सिजनको स्तर $5.8$ देखि $8.9 \text{ mg/L}$ सम्म रेकर्ड गरिएको छ।
तथ्य: सामान्यतया $5 \text{ mg/L}$ भन्दा माथिको अक्सिजन स्तरलाई जलचर र शुद्धताका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।
प्रभाव: अन्य नदीको तुलनामा अक्सिजन सोस्ने गंगाको यो अद्भुत क्षमताले गर्दा नै यसको पानीमा जैविक जीवन सन्तुलित रहन्छ र पानी कुहिने प्रक्रिया ढिलो हुन्छ।
"गंगाको पानीमा हुने उच्च अक्सिजन र विशेष भाइरसले यसलाई विश्वका अन्य नदीहरूभन्दा भिन्न र वैज्ञानिक रूपमा विशिष्ट बनाएको छ।"
गंगाको उद्गम स्थल हिमालयका उच्च भू-भागहरू हुन्। हिमालबाट तीव्र गतिमा बग्दै आउँदा यसले मार्गमा पर्ने विभिन्न बहुमूल्य खनिज र जडीबुटीहरूलाई आफूमा समाहित गर्छ। यस्ता खनिज तत्वहरूले पानीमा प्राकृतिक संरक्षक (Preservative) को काम गर्छन्। साथै, पहाडी मार्गमा हुने तीव्र प्रवाह र चट्टानहरूसँगको घर्षणले पानीमा वायुमण्डलीय अक्सिजन घुल्ने प्रक्रियालाई थप मद्दत पुर्याउँछ।
उत्तराखण्डदेखि उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखण्ड र पश्चिम बंगाल हुँदै समुद्रसम्म पुग्ने यो नदी करोडौं मानिसको पिउने पानी र सिँचाइको मुख्य स्रोत हो। यद्यपि, बढ्दो सहरीकरण र औद्योगिक फोहोरका कारण यसको यो अद्वितीय प्राकृतिक गुण संकटमा पर्न सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिँदै आएका छन्।
निष्कर्ष:
गंगाको यो 'अमृत समान' गुणलाई जोगाइराख्नु केवल धार्मिक दायित्व मात्र नभई पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि पनि उत्तिकै अनिवार्य देखिन्छ।
प्रस्तुति: समय सूत्र विशेष ब्युरो
