अशोज ३०, २०८३
बडा दसैँ अन्तर्गतको नवरात्रि पर्व आज पाँचौँ दिनमा प्रवेश गरेको छ। नवरात्रिको पाँचौँ दिन आज देवी दुर्गाका नौ स्वरूप मध्ये पाँचौँ स्वरूप माता स्कन्दमाताको विशेष पूजा–आराधना गरिँदैछ। वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले घरघरमा स्थापना गरिएको पूजास्थल तथा विभिन्न शक्तिपीठहरूमा विधिपूर्वक पूजा गरी देवीको आराधना गर्ने परम्परा छ।
नवरात्रिको पहिलो दिन घटस्थापना गरी जमरा राखिएसँगै सुरु भएको दुर्गा पूजा प्रत्येक दिन देवी दुर्गाका फरक–फरक स्वरूपको आराधना गर्दै अगाडि बढ्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। यसै क्रममा पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको पूजा गरिन्छ।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता स्कन्दमाता भगवान् कार्तिकेय अर्थात् स्कन्दकी माता हुन्। उनलाई मातृत्व, ममता, करुणा, शक्ति र वात्सल्यकी प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।
धार्मिक चित्रणअनुसार माता स्कन्दमाता कमलको आसनमा विराजमान हुन्छिन्। उनको काखमा बालरूपमा भगवान् स्कन्द रहेका हुन्छन्। उनलाई चार हात भएकी देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका दुई हातमा कमलका फूल र अर्को हातमा बाल स्कन्द रहेको देखाइन्छ भने एक हात भक्तहरूलाई आशीर्वाद दिने मुद्रामा हुन्छ।
स्कन्दमाताको स्वरूपले मातृशक्तिको महत्त्व, सन्तानप्रतिको माया तथा परिवारमा प्रेम र सद्भावको सन्देश दिने धार्मिक विश्वास छ।
नवरात्रिका नौ दिनलाई देवी दुर्गाका विभिन्न शक्तिको आराधना गर्ने विशेष समयका रूपमा लिइन्छ। पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको पूजा गर्दा भक्तजनले सुख, शान्ति, समृद्धि, ज्ञान तथा पारिवारिक कल्याणको कामना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
विशेषगरी सन्तानको सुख, परिवारको उन्नति र जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त होस् भन्ने कामनासहित भक्तजनले देवीको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्ता फल प्राप्त हुने विश्वास धार्मिक आस्थामा आधारित छन्।
आज बिहान स्नान गरी घरको पूजास्थल सफा गरेर देवीको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गरी पूजा गर्ने परम्परा छ। पूजा गर्दा फूल, अक्षता, धूप, दीप, फलफूल तथा प्रसाद अर्पण गरिन्छ।
त्यसपछि माता स्कन्दमाताको ध्यान गर्दै दुर्गा सप्तशती, देवी स्तोत्र तथा अन्य धार्मिक मन्त्रहरूको पाठ गर्ने चलन छ। कतिपय भक्तजनले नवरात्रिभर व्रत बस्ने तथा सात्त्विक भोजन गर्ने परम्परासमेत पालना गर्छन्।
पूजाका क्रममा श्रद्धा, भक्ति र शुद्ध आचरणलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। पूजा विधि परिवार, समुदाय र स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ।
माता स्कन्दमाताको आराधनाका क्रममा प्रचलित मन्त्र यस प्रकार छ :
ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः।
भक्तजनले उक्त मन्त्र जप गर्दै देवीप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने तथा परिवारको सुख, शान्ति र कल्याणको कामना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
नवरात्रिका नौ दिनमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गर्ने परम्परा छ। ती स्वरूपहरू यस प्रकार छन् :
१. पहिलो दिन : माता शैलपुत्री — शक्ति, स्थिरता र प्रकृतिको प्रतीक।
२. दोस्रो दिन : माता ब्रह्मचारिणी — तपस्या, संयम र साधनाको प्रतीक।
३. तेस्रो दिन : माता चन्द्रघण्टा — साहस, वीरता र शौर्यको प्रतीक।
४. चौथो दिन : माता कूष्माण्डा — सृष्टि र ऊर्जाको प्रतीक।
५. पाँचौँ दिन : माता स्कन्दमाता — मातृत्व, ममता र करुणाको प्रतीक।
६. छैटौँ दिन : माता कात्यायनी — शक्ति, साहस र पराक्रमको प्रतीक।
७. सातौँ दिन : माता कालरात्रि — भय र अन्धकारबाट मुक्ति दिलाउने स्वरूपका रूपमा पूजित।
८. आठौँ दिन : माता महागौरी — पवित्रता, शान्ति र निर्मलताको प्रतीक।
९. नवौँ दिन : माता सिद्धिदात्री — सिद्धि, आध्यात्मिक उन्नति र पूर्णताको प्रतीक।
नवरात्रिको अन्तिम चरणमा महाअष्टमी, महानवमी तथा त्यसपछि विजयादशमी मनाउने परम्परा छ। तिथिको गणना र स्थानीय पात्रोअनुसार केही स्थानमा पर्व मनाउने दिनमा भिन्नता हुन सक्छ।
नवरात्रिका अवसरमा नेपालका विभिन्न शक्तिपीठ तथा दुर्गा मन्दिरहरूमा भक्तजनले देवीको दर्शन र पूजाआराधना गर्ने परम्परा छ। यस पर्वले धार्मिक आस्था अभिव्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्नुका साथै परिवार तथा समुदायबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
बडादसैँ नेपाली समाजको प्रमुख सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व हो। नवरात्रिका दिनहरूमा देवी दुर्गाको आराधना, घरघरमा जमराको संरक्षण, पूजापाठ र धार्मिक अनुष्ठानले दसैँको वातावरणलाई विशेष बनाउँछन्।
माता स्कन्दमाताको पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई मातृत्व, करुणा, माया र पारिवारिक सद्भावको महत्त्व सम्झने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ। आमाको माया, सन्तानप्रतिको जिम्मेवारी र परिवारमा आपसी सहयोगको भावनालाई यस स्वरूपले प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
नवरात्रिको पाँचौँ दिन माता स्कन्दमाताको पूजा गर्दै भक्तजनले परिवारमा सुख–शान्ति, समाजमा सद्भाव र सबैको जीवनमा सकारात्मकता कायम रहोस् भन्ने कामना गर्ने गर्दछन्।
धार्मिक आस्थाअनुसार माता स्कन्दमाताको आराधनाले भक्तजनलाई आध्यात्मिक शान्ति, साहस र सकारात्मक सोच प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ।
