अशोज ३०, २०८३
काठमाडौं । नेपाली हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व बडादसैँअन्तर्गत आज नवरात्रको छैटौँ दिन माता कात्यायनी देवीको पूजा–आराधना गरिँदै छ। आश्विन शुक्ल षष्ठीका दिन नवदुर्गामध्ये छैटौँ स्वरूपका रूपमा माता कात्यायनीको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। देशभरका दुर्गा मन्दिर तथा घरघरका पूजाकोठामा भक्तजनहरूले श्रद्धा र भक्तिपूर्वक देवीको आराधना गरिरहेका छन्।
नवरात्रका नौ दिनलाई देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको उपासनाका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार माता कात्यायनीलाई शक्ति, साहस, धर्मको रक्षा र अधर्ममाथि विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।
हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ तथा पुराण परम्परामा माता कात्यायनीलाई माता दुर्गाको शक्तिशाली स्वरूपका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
धार्मिक कथाअनुसार महर्षि कात्यायनले देवीको आराधना गरी उनलाई पुत्रीका रूपमा प्राप्त गर्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। देवीले उनको तपस्याबाट प्रसन्न भएर उनको घरमा प्रकट हुनुभएको र कात्यायन ऋषिको नामबाट कात्यायनी कहलाउनुभएको विश्वास गरिन्छ।
अर्कोतर्फ, देवीभागवत तथा दुर्गासम्बन्धी धार्मिक परम्परामा कात्यायनीको स्वरूपलाई दुष्ट शक्तिको विनाश र धर्मको स्थापनासँग जोडिएको छ।
माता कात्यायनीको स्वरूप तेजस्वी र पराक्रमी मानिन्छ। सिंहलाई उहाँको वाहनका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उहाँका हातमा विभिन्न अस्त्रशस्त्र तथा वरद र अभय प्रदान गर्ने मुद्रा देखाइन्छ।
धार्मिक सन्देश: साँचो शक्ति अरूलाई दुःख दिनुमा होइन, अन्यायको सामना गर्नु, सत्यको पक्षमा उभिनु र धर्मको मार्गमा दृढ रहनुमा हुन्छ।
माता कात्यायनीलाई दुष्ट शक्तिको अन्त्य गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। उहाँको आराधनाले मानिसलाई अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, आत्मविश्वास र सत्यको बाटोमा अघि बढ्ने प्रेरणा दिने धार्मिक विश्वास छ।
जीवनमा डर, निराशा, अन्याय र कठिनाइको सामना गर्नुपर्दा मानिसलाई मानसिक बल आवश्यक हुन्छ। माता कात्यायनीको उपासनाले भक्तजनलाई आफ्नो कर्तव्यप्रति दृढ रहन र कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्न प्रेरित गर्छ भन्ने मान्यता छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार माता कात्यायनीको श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने कामना गरिन्छ। भक्तजनहरूले आफ्नो परिवारको कल्याण, राम्रो स्वास्थ्य, सद्बुद्धि र जीवनमा सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रार्थना गर्छन्।
यी धार्मिक आस्थाका विषय हुन्। पूजाबाट प्राप्त हुने आध्यात्मिक अनुभूति व्यक्तिको विश्वास, साधना र व्यक्तिगत अनुभवअनुसार फरक हुन सक्छ।
नवरात्रको छैटौँ दिन भक्तजनहरूले आफ्नो परम्परा र सामर्थ्यअनुसार निम्न विधिबाट पूजा गर्न सक्छन्।
पहिलो: स्नान र शुद्धता
बिहान स्नान गरी सफा वस्त्र लगाउने र पूजा गर्ने स्थान सफा राख्ने।
दोस्रो: दीप प्रज्वलन
देवीको तस्बिर वा मूर्तिसामु घिउ वा तेलको दीप प्रज्वलन गरी श्रद्धापूर्वक पूजा सुरु गर्ने।
तेस्रो: पुष्प तथा अक्षता अर्पण
देवीलाई फूल, अक्षता, धूप र आफ्नो परम्पराअनुसार फलफूल तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने।
चौथो: मन्त्र जप
माता कात्यायनीको स्मरण गर्दै यो प्रचलित मन्त्र जप गर्न सकिन्छ।
ॐ देवी कात्यायन्यै नमः॥
मन्त्र जप गर्दा मन शान्त राख्ने र आफ्नो परिवार तथा सम्पूर्ण मानव समुदायको कल्याणको कामना गर्ने।
पाँचौँ: आरती र प्रार्थना
देवीको आरती गरी सत्य, सद्बुद्धि, साहस, करुणा र धर्मको मार्गमा हिँड्ने शक्ति प्रदान गर्न प्रार्थना गर्ने।
पूजाको विस्तृत विधि परिवार, समुदाय र धार्मिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।
नवरात्रको छैटौँ दिन माता कात्यायनीलाई श्रद्धाअनुसार फूल, फलफूल, मिठाई तथा अन्य सात्त्विक प्रसाद अर्पण गर्ने चलन छ।
केही धार्मिक परम्परामा पहेँलो रङका मिठाई तथा प्रसाद चढाउने प्रचलन पनि पाइन्छ।
पूजामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा महँगो सामग्री होइन, श्रद्धा, शुद्ध भावना र सत्कर्म हो भन्ने आध्यात्मिक सन्देश दिइन्छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा माता कात्यायनीको पूजा वैवाहिक जीवनसँग जोडिएको प्रसङ्ग पनि पाइन्छ।
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा वर्णन गरिएअनुसार वृन्दावनका गोपीहरूले मार्गशीर्ष महिनामा माता कात्यायनीको व्रत गरी भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नो पति प्राप्त गर्ने कामना गरेका थिए।
यस धार्मिक प्रसङ्गका कारण माता कात्यायनीको पूजा विशेषगरी योग्य जीवनसाथी, सुखी वैवाहिक जीवन र पारिवारिक कल्याणको कामनासँग जोडिएको छ।
यद्यपि, यसलाई धार्मिक आस्थाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। सफल वैवाहिक जीवनका लागि आपसी सम्मान, विश्वास, समझदारी र जिम्मेवारी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
नवरात्रमा क्रमशः पूजा गरिने नवदुर्गाका नौ स्वरूप यस प्रकार छन्:
१. माता शैलपुत्री
२. माता ब्रह्मचारिणी
३. माता चन्द्रघण्टा
४. माता कूष्माण्डा
५. माता स्कन्दमाता
६. माता कात्यायनी — आजको आराध्य देवी
७. माता कालरात्रि
८. माता महागौरी
९. माता सिद्धिदात्री
यी नौ स्वरूपले देवीको शक्ति, तपस्या, साहस, मातृत्व, संरक्षण र आध्यात्मिक सिद्धिजस्ता विभिन्न पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् भन्ने धार्मिक मान्यता छ।
नवरात्र केवल मन्दिरमा पूजा गर्ने वा धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्ने पर्व मात्र होइन। यसलाई आत्मशुद्धि, अनुशासन र सामाजिक जिम्मेवारी सम्झने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
माता कात्यायनीको आराधनाबाट प्रेरणा लिँदै समाजले निम्न विषयलाई आत्मसात् गर्न सक्छ:
अन्याय र अत्याचारको विरोध गर्ने। महिला तथा बालबालिकाको सम्मान र सुरक्षा गर्ने। सत्य, न्याय र इमानदारीको पक्षमा उभिने। क्रोध, अहंकार र घृणामाथि नियन्त्रण राख्ने। विपन्न तथा असहाय व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने। धर्मको नाममा विभाजन होइन, सद्भाव र मानवताको भावना फैलाउने।देवीको वास्तविक आराधना त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब मानिसको व्यवहारमा पनि सत्य, करुणा, साहस र न्यायको भावना प्रकट हुन्छ।
आज नवरात्रको छैटौँ दिन माता कात्यायनी देवीको पूजा–आराधना गरिँदै छ। धार्मिक मान्यताअनुसार माता कात्यायनी शक्ति, साहस, धर्मको रक्षा र अन्यायमाथि विजयको प्रतीक हुनुहुन्छ।
यस पावन अवसरमा भक्तजनहरूले देवीको पूजा गर्दै आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सम्पूर्ण मानव समुदायको कल्याणको कामना गरिरहेका छन्।
दसैँको आध्यात्मिक सन्देश केवल बाह्य विजयमा सीमित छैन। आफ्नो मनभित्र रहेको अहंकार, लोभ, क्रोध र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
माता कात्यायनीले सम्पूर्ण मानव समुदायमा सद्बुद्धि, साहस, शान्ति र सद्भावको भावना जागृत गरून्।
जय माता कात्यायनी! 🙏
समय सूत्र | धर्म, संस्कृति र समाज
