नेपालको Mustang र वरपरका क्षेत्रमा १९६०–७० को दशकमा सक्रिय खम्पा (Tibetan resistance/guerrilla) समूहको उपस्थिति र तिनीहरूलाई लक्षित गरी सन् 1974 (वि.सं. २०३१) मा गरिएको नेत्रृत्व/सैन्य कार्यवाही ऐतिहासिक रूपमा महत्व राख्छ। यस्ता घटनाहरूले त्यसबेलादेखि नेपालको भूराजनीति, चीन–नेपाल सम्बन्ध र भित्री सुरक्षाको बहसलाई प्रभावित बनाउँछन्। तल घटनाको संक्षिप्त, तथ्याधारित र सावधानीपूर्वक व्याख्या दिइएको छ। १) के भयो — घटनाको आधारभूत क्रम • १९५९ पछि तिब्बतमा उत्पन्न अस्थिरता र प्रतिरोधका कारण कतिपय तिब्बती लडाकू (खम्पा) समूहहरू नेपाल–तिब्बत सिमाना नजिकै सरी बसेका थिए र कहिलेकाहीँ शत्रुचर्या र सशस्त्र गतिविधि दर्ज भएका थिए। नेपाल सरकारले १९७४ मा Mustang क्षेत्रमा रहेको केही खम्पा शिविर विरुद्ध डिसआर्मिंग (हथियार कब्जा गर्ने/विसंरचना) अभियान चलाएको र तिनलाई नियन्त्रणमा लिन खोजेको रिपोर्ट छन्। २) समयरेखा र मुख्य बुँदा (छोटो) • १९७४ (विसं. २०३१): नेपाली सेनाले Mustang (जुम्सोम/केसाङ क्षेत्रमा) खम्पा शिविर खोजी र नियन्त्रण अभियान चलायो; बीचमा वार्ता र हथियार बुझाउने समयसीमा राखिए पनि अन्ततः कारबाही भयो भन्ने विभिन्न अध्ययन/रिपोर्टमा उल्लेख छ। ३) कसरी यो विवादित भयो? • केहीले भन्छन् कि त्यो बेला विदेशी शक्ति (क्षेत्रीय वा अन्तर्राष्ट्रिय) हरुका प्रभावले नेपाल आफ्नो भुमि प्रयोग गरि चीनविरुद्ध घुँचो हाल्ने स्थितिमा आयो, अनि नेपाल र चीनबीच तनाव बढ्न सक्ने चिन्ता पैदा भयो; राज्यले त्यसलाई रोकिने नीति अपनायो। अर्कोतर्फ, जाहेर प्रमाण र विश्लेषणले देखाउँछ—खम्पा गतिविधि सशस्त्र र स्थानीय असुरक्षा निम्त्याउने खालको थियो, र सरकारले आन्तरिक सुरक्षा र सिमानाको अखण्डता तर्फ कदम चाल्नुपर्ने अवस्था रहेको ठहर गरेको थियो।   ४) पछिका आरोप, षड्यन्त्र थ्योरी र रोयल म्यासनरि (दरबार हत्याकाण्ड) सम्बन्धि दावीहरू • २००१ (वि.सं. २०५८) को दरबार हत्याकाण्ड (Royal/Palace massacre) लाई लिएर विभिन्‍न षड्यन्त्र-आधारित दावीहरू बनेका छन्; यिनीहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय गुप्तचर संस्था वा अन्य बाह्य तत्वहरूको हात भएको बताइएको छ। यस्तै थ्योरीहरूले कहिलेकाहीं तिब्बतियन शरणार्थी/खम्पा समूहहरूको सम्भावित संलग्नता वा प्रयोगको दावी पनि उठाउँछन्। यद्यपि पक्का प्रमाण र आधिकारिक निष्कर्षहरू अधिकांश विश्लेषक र सरकारी रिपोर्टहरूले खुला र स्पष्ट नदेखिएका कारण यी दावीहरू विवादित नै छन् र तिनीहरूलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्नु आवश्यक छ।  ५) स्रोत र ऐतिहासिक अध्ययन के भन्छन्? • स्थानीय र अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकारिता, इतिहासकार र अनुसन्धानले Mustang मा खम्पा उपस्थिति र डिसआर्मिंग अपरेसन जस्ता तथ्यहरू उद्धृत गरिसकेका छन्। तथापि, “कस्ले, कहाँबाट र कति सहयोग गर्‍यो” भन्ने प्रश्नमा स्रोतहरूले भिन्न व्याख्या दिन्छन्; कतिपयले क्षेत्रीय भूराजनीति (भारतीय, अमेरिकी वा चीन–सापेक्ष) को भूमिका संकेत गरेका छन् भने कतिपय स्रोतहरूमा यसलाई प्रायः आन्तरिक सुरक्षा र सिमाना समस्या स्वरुप हेर्ने चलन छ। ६) निष्कर्ष र समकालीन सन्देश (सूचना-जाँच र सहयोगको आवश्यकता) • ऐतिहासिक रूपमा Mustang का खम्पा घटनाहरू र १९७०–८० को दशकका स्थितिहरू नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा र परराष्ट्र नीतिसँग जोडिएका रहेका छन्। तर, कुनै पनि संवेदनशील इतिहास वा षड्यन्त्र-प्रकारका आरोपलाई यथार्थ र प्रमाणका आधारमा मात्र सार्वजनिक बहसमा राख्नु बुद्धिमानी हुन्छ। गलत सूचना, अतिशयोक्ति वा समुदाय-बिरुद्ध आरोपले सामाजिक विभाजन र तनाव बढाउन सक्छ। वर्तमानमा राष्ट्रिय एकता, सूचना-जाँच (fact-checking) र प्रमाणसम्पन्न अनुसन्धान बढी महत्वपूर्ण छन्। स्रोतका मुख्य उद्गारहरू: Nepali Times का पुनरावलोकन/वृत्तान्त, Wikipedia र नेपाली समाचार/विश्लेषण लेखहरू