माघ १८, २०८२
विशेष प्रतिनिधि, काठमाडौँ
काठमाडौँ — ५४ वर्षअघि आजकै दिन अर्थात् २०२८ साल माघ १७ गते चितवनको दियालो बंगला स्तब्ध बनेको थियो। बिहानको ३:४५ बजे ५१ वर्षको अल्पायुमै तत्कालीन राजा महेन्द्रको निधनको खबरले मुलुकभर सन्नाटा छाएको त्यो क्षणलाई आज पनि नेपाली इतिहासको एक महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिन्छ। वि.सं. १९७७ मा जन्मिएका महेन्द्रले २०११ सालमा सत्ता सम्हालेपछि १८ वर्षसम्म नेपालको शासन बागडोर सम्हालेका थिए।
कूटनीतिको नयाँ उचाइ राजा महेन्द्रले आफ्नो शासनकालमा नेपालको वैदेशिक सम्बन्धलाई भारतको घेराबाट बाहिर निकालेर 'सन्तुलित र बहुआयामिक' बनाए। उनकै कार्यकालमा चीनसँग दौत्य सम्बन्ध स्थापना हुनुका साथै नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता प्राप्त गर्यो। सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्यका रूपमा नेपाल निर्वाचित हुनु उनको कूटनीतिक कौशलको ठूलो सफलता मानिन्छ। उनले सोभियत रुस, जापान र श्रीलंकाजस्ता देशहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गरी नेपाललाई विश्व मानचित्रमा विशिष्ट पहिचान दिलाए।
विकासका पूर्वाधार: महेन्द्र राजमार्गदेखि मुलुकी ऐन सम्म महेन्द्रको शासनकाल विवादित रहे पनि उनले सुरु गरेका विकासका योजनाहरू आज पनि मुलुकको 'लाइफलाइन' बनेका छन्।
पूर्व–पश्चिम राजमार्ग: भारतीय भूमि प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता अन्त्य गर्दै नेपाललाई भौगोलिक रूपमा जोड्न उनले यस राजमार्गको निर्माण सुरु गराए।
सामाजिक सुधार: मुलुकी ऐन २०२० मार्फत जातीय छुवाछूत र बहुविवाहलाई कानुनी रूपमै दण्डनीय बनाएर उनले सामाजिक क्रान्तिको जग बसालेका थिए।
आर्थिक स्वावलम्बन: नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना र बालाजु तथा हेटौंडाजस्ता औद्योगिक क्षेत्रहरूको विकासले नेपाललाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने प्रयास गर्यो।
प्रजातन्त्रमा लागेको त्यो 'ब्रेक' महेन्द्रको व्यक्तित्वको सबैभन्दा आलोचित पक्ष २०१७ साल पुस १ गतेको कदम हो। जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालालाई थुनामा राखेर उनले 'संसदीय व्यवस्था' खारेज गरी 'दलविहीन पञ्चायती व्यवस्था' लागू गरे। यस कदमले नेपालको प्रजातान्त्रिक प्रक्रियालाई झण्डै तीन दशक पछाडि धकेलेको र राजनीतिक स्वतन्त्रता कुण्ठित गरेको आरोप आज पनि प्रजातन्त्रवादीहरूले लगाउँदै आएका छन्।
दियालो बंगलाको त्यो अन्तिम रात मुटुरोगबाट पीडित महेन्द्रलाई २०२४ सालमा कञ्चनपुरमा शिकार खेल्दा पहिलोपटक हृदयघात भएको थियो। चिकित्सकको सल्लाहमा आराम गर्न चितवन पुगेका उनको माघ १७ गते बिहान मुटुको धड्कन कम हुँदै गएपछि निधन भएको थियो। पशुपति आर्यघाटमा राजकीय सम्मानका साथ उनको अन्त्येष्टि गरियो, जहाँ विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रका नेताहरूले गहिरो शोक व्यक्त गरेका थिए।
निष्कर्ष इतिहासकारहरूका अनुसार, राजा महेन्द्र एक यस्ता शासक थिए जसले नेपाललाई 'नेपाल' भनेर विश्वमा चिनाउन र आधुनिकीकरण गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन्। यद्यपि, राजनीतिक स्वतन्त्रतामा उनले लगाएको अंकुशको दागले उनको विकासवादी छविलाई सधैँ छायामा पारिरहनेछ।
