माघ १३, २०८२
लेखक: सुमित्रा मिश्र
नेपालको राजनीति यतिबेला एउटा यस्तो चौराहेमा उभिएको छ, जहाँबाट गलत बाटो रोज्दा राष्ट्रकै अस्तित्व समाप्त हुने जोखिम छ। विगत १८ वर्षको राजनीतिक अभ्यासले के सिद्ध गरेको छ भने— "अभिभावकविहीन राष्ट्र, विदेशी शक्तिको खेलमैदान मात्र बन्दछ।"
राजसंस्था ढल्नुमा बाह्य षडयन्त्र मात्र होइन, आन्तरिक कमजोरीहरू पनि उत्तिकै जिम्मेवार थिए। यसलाई विस्तृत रूपमा बुझ्न आवश्यक छ:
सुरक्षा संयन्त्रको असफलता: दरबार हत्याकाण्ड नेपाली इतिहासको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा 'ब्रिच' (Breach) थियो। एउटा अभेद्य मानिएको दरबारभित्रै वंश विनाश हुनुले तत्कालीन सुरक्षा निकाय र जासुसी संयन्त्रको लाचारी स्पष्ट पार्छ। यसको वैज्ञानिक छानबिन र समीक्षा नहुनु नै आजको अस्थिरताको बिउ हो।
सनातनी परम्परामा प्रहार: दरबारभित्रैबाट कतिपय अवस्थामा परम्परागत मर्यादा र नियमहरू उल्लंघन गरिनुले जनता र राजाबीचको 'दैवी' र 'सांस्कृतिक' सम्बन्धमा दरार ल्याएको थियो।
भ्रमको खेती: दलहरूले राजतन्त्रका विरुद्धमा गाउँ-गाउँमा फैलाएका नकारात्मक भ्रमहरूलाई दरबारले समयमै सञ्चार माध्यममार्फत चिर्न सकेन।
संसारका धेरै लोकतान्त्रिक र विकसित मुलुकहरू (जस्तै: बेलायत, जापान, नर्वे, डेनमार्क) ले आफ्नो राजसंस्थालाई 'राष्ट्रिय एकताको खम्बा' मान्छन्। तर नेपालमा:
विदेशीको इशारामा आफ्नै पुर्खाको इतिहास र शालिक ढाल्ने काम भयो।
राष्ट्रपति संस्था दलीय भागबण्डाको केन्द्र बन्यो, जसले गर्दा आम जनताले यसलाई आफ्नो साझा अभिभावक कहिल्यै मान्न सकेनन्।
वैदेशिक दूतावासहरूको सक्रियता प्रधानमन्त्री निवासभन्दा बढी निर्णायक हुन थाल्यो।
पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले २०८२ पुस २६ मा दिनुभएको वक्तव्य केवल राजनीतिक भाषण मात्र होइन, यो एक 'संवैधानिक र ऐतिहासिक चेतावनी' हो।
"जनताको नासो": राजाले सत्ता छोडेका हुन्, जिम्मेवारी होइन। जनताले चाहेको खण्डमा त्यो 'नासो' फिर्ता लिन सकिने संकेत यसमा छ।
सेनाको भूमिका: नेपालको सेना ऐतिहासिक रूपमा राजसंस्थासँग जोडिएको छ। पृथ्वीनारायण शाहले बनाएको यो सेनाले आजको जस्तो विखण्डनकारी र विदेशी प्रभाव बढ्दै गएको अवस्थामा "परमाधिपति" (Supreme Commander) को रिक्तता महसुस गरिरहेको विश्लेषण गरिँदैछ। सेनाले देश जोगाउन गाह्रो हुने स्थिति आउनु भनेको राष्ट्र 'असफल राज्य' (Failed State) तर्फ जानु हो।
अबको निकास 'पुराना राजा' वा 'सक्रिय निरंकुशता' होइन, बल्कि "आधुनिक पृथ्वीपथ" हो। यसका आधार स्तम्भहरू यस्ता हुन सक्छन्:
स्थायी अभिभावक (The Crown): राजा राष्ट्रिय अखण्डता, धर्म-संस्कृति र सेनाको संरक्षक हुने। उनी चुनावभन्दा माथि र दलीय राजनीतिभन्दा बाहिर रहने।
कार्यकारी सरकार (Democracy): जनताले छानेका प्रतिनिधिहरूले संसद र सरकार चलाउने। प्रधानमन्त्री कार्यकारी हुने, तर उनले राष्ट्रिय सुरक्षा र परराष्ट्र नीतिमा राजासँग समन्वय गर्नुपर्ने।
सुरक्षा ढाल: दरबार र राष्ट्रको सुरक्षाका लागि एउटा यस्तो संयन्त्र, जो कुनै पनि विदेशी प्रभाव वा दलीय हस्तक्षेपबाट मुक्त होस्।
मौलिकताको रक्षा: "नेपाल हामी साझा घर, नेपाली हाम्रो साझा थर" भन्ने मूल मन्त्रलाई शिक्षा र प्रशासनको जग बनाउने।
पशु-पंक्षीले समेत आफ्नो गुड र एरिया रक्षा गर्छन् भने, नेपालीले आफ्नो गौरवशाली इतिहास किन बिर्सने? पुर्खाको बलिदान र रगतले साँचिएको यो धर्ती जोगाउन अब दलीय स्वार्थ त्याग्नै पर्छ। हिजोका गल्तीहरूलाई 'नयाँ सुरक्षा र नयाँ नीति' ले टालेर एउटा सबल राजतन्त्रात्मक लोकतन्त्र नै नेपालको अन्तिम रक्षाकवच हुनेछ।
जय काली, जय गोरख!
