@एस.आचार्य २०औँ शताब्दीको मध्यतिर मध्य अमेरिकामा एउटा यस्तो शासन पद्धति विकसित भयो, जहाँ देशको सरकारभन्दा शक्तिशाली एउटा विदेशी कम्पनी थियो। सन् १९५४ मा ग्वाटेमालामा भएको राजनीतिक उथलपुथल केवल एउटा आन्तरिक विद्रोह थिएन, बरु यो 'युनाइटेड फ्रुट कम्पनी' (UFCO) को नाफा सुरक्षित गर्न रचिएको एउटा अन्तर्राष्ट्रिय षड्यन्त्र थियो। १. अक्टोपसको जालो: आर्थिक एकाधिकारको स्वरूप सन् १९३० को दशकसम्म आइपुग्दा 'युनाइटेड फ्रुट कम्पनी' ग्वाटेमालाको सबैभन्दा ठूलो जमिनदार, रोजगारदाता र पूर्वाधार मालिक बनिसकेको थियो। * जमिनमा कब्जा: कम्पनीसँग ५ लाख ५० हजार एकडभन्दा बढी उब्जाउ जमिन थियो, जसको ठूलो हिस्सा उत्पादन नगरी खाली राखिएको थियो ताकि अरू प्रतिस्पर्धीले खेती गर्न नसकून्। * पूर्वाधारमा नियन्त्रण: देशको एक मात्र बन्दरगाह र एक मात्र रेलमार्ग (International Railways of Central America) पूर्ण रूपमा कम्पनीको नियन्त्रणमा थियो। * कर छुट: तत्कालीन तानाशाही सरकारहरूबाट कम्पनीले लगभग शून्य करको सुविधा पाएको थियो। २. सुधारको युग र लोकतान्त्रिक चुनौती सन् १९४४ मा ग्वाटेमालाका जनताले तानाशाही व्यवस्थाविरुद्ध विद्रोह गरे र देशमा पहिलो पटक वास्तविक लोकतन्त्रको जग बसाले। * श्रम संहिता (१९४५): राष्ट्रपति जोसे अरेभालोले मजदुरको न्यूनतम ज्याला, छुट्टी र ट्रेड युनियनको अधिकार सुनिश्चित गरे। यसले कम्पनीको सस्तो श्रम शोषणमा धक्का पुर्‍यायो। * भूमिसुधार कानुन (डिक्री ९००): सन् १९५१ मा निर्वाचित राष्ट्रपति जाकोबो आर्बेन्जले प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेको ठूला जमिनदारहरूको जग्गा अधिग्रहण गरी भूमिहीन किसानलाई बाँड्ने घोषणा गरे। यसले युनाइटेड फ्रुट कम्पनीको ४ लाख एकडभन्दा बढी जमिन प्रभावित हुने भयो। ३. 'कम्युनिज्म' को आवरणमा व्यापारिक युद्ध कम्पनीले आफ्नो जमिन जोगाउन अमेरिकी सरकारसँग गुहार माग्यो। तर, जग्गाको क्षतिपूर्तिको कुरा गर्दा अमेरिकी जनताले साथ नदिने भएपछि यसलाई "शीतयुद्ध" को रङ दिइयो। * प्रोपागान्डा: जनसम्पर्क (PR) का विज्ञ एडवर्ड बर्नेजले अमेरिकी सञ्चारमाध्यममा ग्वाटेमाला "सोभियत संघको अखडा" बन्न लागेको भ्रामक प्रचार गरे। * सम्बन्धको सञ्जाल: तत्कालीन अमेरिकी विदेशमन्त्री जोन फोस्टर डलेस र सीआईए (CIA) का निर्देशक एलन डलेस दुवैको युनाइटेड फ्रुट कम्पनीसँग प्रत्यक्ष कानुनी र व्यावसायिक सम्बन्ध थियो। यसले गर्दा कम्पनीको स्वार्थ नै अमेरिकी राष्ट्रिय स्वार्थ जस्तो देखिन पुग्यो। ४. 'अपरेसन PBSUCCESS': प्रजातन्त्रको हत्या सन् १९५३ मा अमेरिकी राष्ट्रपति आइजनहावरले सीआईएलाई आर्बेन्ज सरकार ढाल्ने अनुमति दिए। यस अपरेसनका मुख्य आधारहरू यस्ता थिए: * मनोवैज्ञानिक दबाब: सीआईएले ग्वाटेमालामा 'भ्वाइस अफ लिबरेसन' नामक रेडियो स्टेशन स्थापना गरी सरकार ढल्दैछ भन्ने झुटो अफवाह फैलायो। * सैन्य हस्तक्षेप: कर्नल कार्लोस कास्टिलो आर्मासको नेतृत्वमा एउटा भाडाको फौज तयार पारियो र अमेरिकी विमानहरूले ग्वाटेमाला सिटीमा बमबारी गरे। * सेनाको दमन: आफ्नै देशको सेनालाई मनोवैज्ञानिक रूपमा कमजोर बनाइएपछि राष्ट्रपति आर्बेन्जले सन् १९५४ जुन २७ मा राजीनामा दिन बाध्य भए। ५. दीर्घकालीन प्रभाव: एक कहिल्यै निको नहुने घाउ आर्बेन्जको पतनपछि ग्वाटेमालामा पुनः तानाशाही फर्कियो। *  भूमिसुधारको अन्त्य: किसानहरूबाट जमिन फिर्ता लिएर पुनः कम्पनीलाई दिइयो। * मानवअधिकार उल्लंघन: त्यसपछिका दशकहरूमा भएका गृहयुद्धमा करिब २ लाख नागरिक मारिए र लाखौँ विस्थापित भए। * वैदेशिक निर्भरता: ग्वाटेमालाको अर्थतन्त्र र राजनीतिमा अमेरिकी हस्तक्षेप यति गहिरो भयो कि देशले आफ्नो मौलिक स्वाधीनता कहिल्यै पूर्ण रूपमा प्राप्त गर्न सकेन। निष्कर्ष: ग्वाटेमालाको इतिहासले स्पष्ट पार्छ कि जब व्यापारिक स्वार्थ र भू-राजनीति मिसिन्छन्, तब साना राष्ट्रहरूको लोकतन्त्र जोखिममा पर्छ। हिजो 'केरा' को बहानामा भएको हस्तक्षेप र आज 'तेल' वा अन्य प्राकृतिक स्रोतका लागि हुने हस्तक्षेपको प्रकृति उस्तै छ— केवल नाम र बहाना फेरिएका छन्।